حیوانات نیز بخشی از دنیای پیرامونی ما را تشکیل می دهند که خدای متعال آنها را نیز رام و مسخر آدمی ساخته تا انسان با بهره گیری از منافع گوناگون آنها (استفاده های غذایی، دارویی، باربری، امر پوشاک، آزمایش های علمی و…) بتواند بخشی از نیازهای زندگی خود را برطرف سازد.

در نگرش و جهان بینی اسلامی رعایت عدل و انصاف در رابطه با همه موجوداتی که به نحوی با انسان در ارتباط هستند و نیز ادای حقوق آنها اصلی مسلم و انکار ناشدنی است؛ که در رابطه با حیوانات نیز لازم الاجراست. از همین رو در سیره معصومین (ع) توصیه های فراوانی به چگونگی رفتار صحیح با حیوانات، ادای حقوق آنها، و حتی توصیه به نگاهداری برخی حیوانات و نکوهش در نگاهداری برخی دیگر دیده می شود.

ذیلا نکاتی در همین باب مطرح می شود:

  1. توصیه به نگاهداری برخی حیوانات: در روایات اهل بیت (ع) توصیه هایی دال بر استحباب نگاهداری و پرورش گوسفند، اسب، شتر، گربه و خروس دیده می شود. امام رضا (ع) می فرمایند: شایسته نیست که خانه از سه چیز تهی باشد، که اینها مایه آبادانی خانه اند: گربه، کبوتر، خروس؛ و بد نیست که با خروس مرغی هم باشد.۱
  2. مذمت نگاهداری سگ: گذشته از نیازهایی که برای برخی افراد در نگاهداری سگ وجود دارد (نگهبانی، شکار و …)، در حالت کلی ائمه اطهار (ع) از اینکه این حیوان در خانه نگاهداری شود نهی کرده اند و بیان داشته اند که ملائکه در خانه ای که در آن سگ باشد، داخل نمی شوند.۲
  3. برخی آداب بهره گیری از حیوانات:
  4. ذکر نام خدا در حین سوار شدن بر آنها۳
  5. رعایت مدارا در سوار شدن؛ بدین معنا که از نشستن طولانی که پشت حیوان را زخم نماید و یا در صورتی که حیوان درمانده و خسته باشد، اجتناب شود.۴
  6. نهی از دشنام دادن به حیوانات و مضروب ساختن آنها۵
  7. نهی از ایجاد درگیری و نزاع میان حیوانات؛ که در برخی مناطق برای تفریح و سرگرمی این کار صورت می گیرد.۶
  8. نیکی کردن به حیوان قبل از ذبح آن و نهی از ذبح حیوان در شب۷
  9. جواز کشتن برخی حیوانات موذی نظیر لاشخور، مار، عقرب و سگ هار۸

شایان ذکر است که گاه بی توجهی و رعایت نکردن حقوق حیوانات، آدمی را به عذاب های دهشتناکی دچار می سازد: رسول خدا (ص) می فرمایند:  شب معراج در دوزخ زنی را دیدم که گربه اش از هرسو او را گاز می گیرد؛ زیرا آن زن او را بسته بود و نه به او غذا می داد و نه آزادش می ساخت.۹

و نیز می فرمایند: گنجشکی که از سر تفریح و بیهودگی کشته شود، در روزقیامت با ناله به درگاه خدا از آن صیاد شکایت می کند.۱۰

  1. برخی نکات در رابطه با حقوق حیوانات:
  2. حق تغذیه: هر حیوانی که در اختیار انسان باشد – چه حلال گوشت و چه حرام گوشت- ، تامین آب و آذوقه اش بر انسان واجب است. همچنین از جمله ویژگی های مروت و جوانمردی این شمرده شده است که حیوانات تحت اختیار آدمی چاق و فربه باشند.۱۱

در این میان گاه ظرافت هایی نیز ذکر شده است؛ از جمله رسیدگی بیشتر به حیوانی که فرزندش را شیر می دهد و کمتر دوشیدن شیر آن.

گاه رسیدگی به امور یک حیوان سبب آمرزش و غفران الهی است. رسول خدا (ص) از احوال زنی حکایت می کنند که بخاطر عمل منافی عفت در عذاب گرفتار بود، و چون روزی سگی تشنه را از آب چاهی سیراب کرده بود، از عذاب رهایی یافت.۱۲

  1. حق بهداشت و درمان و تامین مواد دارویی مورد نیاز حیوان۱۳
  2. حق استراحت حیوان و پیش از آن تمیز کردن محل استراحتش۱۴
  3. حق تولید مثل و نهی از عقیم ساختن حیوانات۱۵
  4. حق دوستی حیوان بر انسان؛ بدین صورت که از کشتن حیوانی که انسان خود او را پروریده است و آن حیوان با آدمی انس گرفته است نهی شده است.۱۶

در احوال امام سجاد (ع) نقل شده است که حضرتشان بیست بار با شتری حج کردند و حتی یکبار هم آن حیوان را نزدند و وصیت نمودند که پس از وفات ایشان، اگر آن حیوان نیز دچار مرگ شد، آن را به خاک بسپارند تا خوراک درندگان نشود.۱۷

منابع:

  1. مکارم الاخلاق، ص۱۳۰
  2. مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۵۳
  3. کافی، ج۶، ص ۵۴۰
  4. نهج البلاغه، نامه ۲۵
  5. تهذیب الاحکام، ج۶، ص۱۶۴
  6. بحارالانوار، ج۶۱، ص۲۲۷
  7. کافی، ج۶، ص۲۱۶
  8. خصال، ص ۲۹۷
  9. بحار، ج ۷۳، ص ۲۵۱
  10. همان، ج ۶۱، ص ۳۰۶
  11. کافی ، ج۶، ص ۴۷۹ / جواهر الکلام، ج ۳۱، ص ۳۹۴
  12. جواهر الکلام، ج ۳۱، ص ۳۹۵
  13. همان، ج ۳۶، ص ۴۳۶
  14. نهج البلاغه، نامه ۲۵
  15. بحار، ج ۶۲، ص ۱۰
  16. تهذیب الاحکام، ج۲۴، ص ۸۳
  17. ثواب الاعمال، ص ۵۰