بیکاری و به بطالت گذراندن اوقات از دید آموزه های دینی قابل شماتت است بلکه از کار بیش از اندازه – به نحوی که موجب آسیب های جسمی و روانی شود- نیز نهی شده است.

کوشش در راه کسب درآمد حلال برای تامین نیازهای معیشتی امری است که از نگاه دین مبین اسلام اهمیتی فراوان و اجری بسیار دارد، تا بدانجا که پاداش و اجر چنین کسی را گاه از اجر مجاهد فی سبیل الله بیشتر دانسته اند.۱ و کسانی نیز که در طول شبانه روز هیچ فعالیت خاصی ندارند،‌ منفورترین بندگان در نزد خداوند قلمداد شده اند.۲ از طرفی اسلام با محترم شمردن مالکیت فردی، تلاش در راه بهبود وضع اقتصادی را نه تنها مذموم نمی داند‌(برخلاف برخی نگرش های ادیان دیگر)‌ بلکه اولیای دینی، خود از کوشاترین افراد در رابطه با فعالیت های اقتصادی بوده اند؛ و این نشانگر این نکته است که در اسلام دینمداری بدون توجه به دنیا و دنیامداری فارغ از التزام به معیارهای دینی، هر دو مردود و غیرقابل تایید است.

در ادامه نکاتی در همین راستا عرضه می گردد:

۱٫ رعایت اعتدال در کار اقتصادی: نه تنها بیکاری و به بطالت گذراندن اوقات از دید آموزه های دینی قابل شماتت است بلکه از کار بیش از اندازه – به نحوی که موجب آسیب های جسمی و روانی شود- نیز نهی شده است.

رسول خدا (ص) هرگاه کسی را می دید و از او خوششان می آمد، می پرسیدند: آیا حرفه ای دارد؟، اگر پاسخ می شنیدند «خیر»، می فرمودند: از چشمم افتاد. چون مومن هرگاه دارای حرفه ای نباشد ناچار می شود که از دینش برای تامین زندگی اش بهره بگیرد.۳

و از طرف دیگر درآمد حاصل از کار و تلاش شبانه روزی را – به نحوی که مانع بیخوابی و ادا نشدن حق چشم ها بشود – نیز حرام دانسته اند!۴

۲٫ کارکردن؛ سیره تمامی انبیاء و اولیاء: امیرمومنان(ع) می فرمایند: خدای عزوجل به داود (ع)‌ فرمود: تو بنده خوبی هستی، به شرط آنکه از بیت المال ارتزاق نکنی. داود (ع) سپس چهل روز گریست؛ آنگاه خداوند آهن را برای وی نرم ساخت و وی پس از آن با ساخت زره و درآمد حاصل از آن گذران معاش نمود.۵

امام صادق در نقل حالات امیرالمومنین و حضرت زهرا (سلام الله علیهما) فرموده اند: امیرالمومنین(ع) هیزم جمع می کرد و آب از چاه می کشید و شخم می زد و از دسترنج خود هزار برده را آزاد می ساخت و به جارو کردن خانه می پرداخت؛ و فاطمه (س) نیز با دستانش گندم را آرد و آن را خمیر می کرد و سپس نان می پخت.۶

ابو عمرو شیبانی می ‌‌گوید: امام صادق (ع) را دیدم که بیلی در دست داشت و در باغ خود مشغول به کار بود و عرق از بدن مبارکش جاری بود. عرض کردم: فدایت شوم! بیل را به من بدهید تا جای شما کار کنم؛ حضرت (ع)‌فرمودند: من چنان دوست دارم که شخص در گرمای آزاردهنده آفتاب برای تامین نیازهای زندگی خود رنج بکشد.۷

۳٫ توصیه به شروع کار در سحر: در روایات متعددی که از سوی ائمه معصومین (ع)‌ صادر شده، بیان شده است که رزق و روزی را در سحرها بجویید و در بامدادان به سراغ کار و تلاش بروید، چرا که در آن هنگام برکت بیشتری وجود دارد.

امیرمومنان (ع) می فرمایند: صبح زود در پی روزی رفتن،‌ روزی را زیاد می کند.۸ و امام صادق (ع) صبح زود به سراغ کار رفتن را عامل یاری رسانی الهی بیان نموده اند.۹

۴٫ مدیریت اقتصادی:‌ از جمله ویژگی های لازمی که برای یک مسلمان ذکر شده است داشتن قدرت مدیریت اقتصادی و مصرف بهینه درآمدهاست. امام صادق (ع) می فرمایند: مسلمان را جز سه چیز اصلاح نکند: دین شناسی، شکیبایی در گرفتاری ها و مدیریت نیکو در زندگی.۱۰

رسول خدا (ص) نیز می فرمایند: هرکس در معیشت میانه روی کند، خدا او را روزی می بخشد و هرکس اسراف کند، خدا او را محروم می گرداند.۱۱ همچنین مدیریت اقتصادی بهینه و معیشت معتدلانه از نشانه های کمال آدمی شمرده شده است.۱۲

۵٫ آثار کسب حلال:

  1. حفاظت الهی: در حدیث معراج آمده است: ای احمد! …اگر خوردنی و نوشیدنی تو پاک و حلال باشد در حفظ و پناه من خواهی بود.۱۳
  2. قبولی عبادات: کسی که از راه حرام مالی را کسب کند، خداوند صدقه، برده آزادکردن و حج و عمره وی را نمی پذیرد.۱۴
  3. اجابت دعا: مردی از رسول خدا (ص) تقاضا کرد تا آن حضرت (ص) از خدا بخواهد تا دعای آن مرد پذیرفته شود. حضرت (ص) به او فرمودند: اگر خواستار اجابت دعایت هستی، کسب خود را پاک و حلال کن.۱۵
  4. عزتمندی در قیامت: «قیامت برپا نشود تا انکه خدا سه کس را عزت بخشد: آن کس که از راه حلال درهمی کسب کند . . .»۱۶
  5. کفاره گناهان: رسول خدا (ص) می فرمایند: کفاره برخی گناهان نماز و روزه نیست، بلکه تحمل رنج و اندوه در کسب معاش است.۱۷

منابع:

  1. کافی ، ج۵، ص۸۸
  2. بحار،‌ ج ۸۴، ص ۱۵۸
  3. مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۱۱
  4. کافی، ج۵،‌ ص ۱۲۷
  5. همان، ص ۷۴
  6. من لایحضره الفقیه، ج۳، ص ۱۶۹
  7. کافی، ج۵، ص۷۶
  8. وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص ۳۴۸
  9. کافی، ج۵، ص ۷۹
  10. همان، ص ۸۷
  11. همان، ج ۲، ص ۱۲۲
  12. دعائم الاسلام، ج ۲، ص ۲۵۵
  13. ارشادالقلوب، ص ۲۰۳
  14. ثواب الاعمال، ص ۲۸۳
  15. الدعوات، ص ۲۴
  16. کنزالعمال، ج ۱۴، ص ۲۹۴
  17. الدعوات، ص ۵۶